तानाजी बबन धरणे लिखित ‘हेलपाटा’ : रसास्वाद व समीक्षा

  तानाजी बबन धरणे लिखित ‘हेलपाटा’ ही कादंबरी वाचताना ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, दारिद्र्य, दुष्काळ, कष्टकरी माणसाचे जगणे, कुटुंबासाठी केलेला त...

 

तानाजी बबन धरणे लिखित ‘हेलपाटा’ ही कादंबरी वाचताना ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, दारिद्र्य, दुष्काळ, कष्टकरी माणसाचे जगणे, कुटुंबासाठी केलेला त्याग आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून जीवन बदलण्याची धडपड यांचे जिवंत दर्शन घडते. ‘हेलपाटा’ हे केवळ एका कुटुंबाचे दुःखद अनुभवकथन नाही, तर महाराष्ट्रातील ग्रामीण, कष्टकरी आणि वंचित समाजाच्या जीवनाचे वास्तव चित्रण करणारे साहित्य आहे. लेखकाने स्वतःच्या जीवनातील प्रसंग, आई-वडिलांचे कष्ट, भावंडांचे बालपण, गावोगावी केलेली भटकंती, सालगडी म्हणून केलेले काम, शेतीचा संघर्ष आणि शिक्षणासाठी केलेली धडपड अत्यंत आत्मीयतेने मांडली आहे.

कादंबरीच्या सुरुवातीलाच ‘बाबा’ या व्यक्तिमत्त्वाला लेखकाने दिलेले महत्त्व लक्ष वेधून घेते. लेखकाचे वडील सालगडी म्हणून काम करत असले तरी त्यांच्या दृष्टीने ते जगातील सर्वांत चांगले बाबा आहेत. सहा भावंडांचे संगोपन, मुलींची लग्ने, मुलांचे शिक्षण आणि संसाराचा गाडा ओढताना त्यांनी स्वतःच्या सुखाचा विचार केला नाही. कुटुंबासाठी अहोरात्र मेहनत करणाऱ्या या वडिलांचे व्यक्तिमत्त्व कादंबरीचे भावनिक केंद्र बनते. त्यांच्या प्रामाणिकपणा, कष्टाळूपणा आणि सहनशीलतेचे चित्रण मनाला भिडते.

‘हेलपाटा’मध्ये दारिद्र्य आणि दुष्काळ हे केवळ पार्श्वभूमीवरचे घटक नसून कथानकाला दिशा देणारे महत्त्वाचे घटक आहेत. १९७२ च्या दुष्काळाच्या आठवणींमधून ग्रामीण महाराष्ट्रातील भयावह परिस्थितीचे चित्र लेखकाने उभे केले आहे. अन्न-पाण्यासाठी लोकांना गाव सोडावे लागत होते. काम मिळत नव्हते आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचा प्रश्न सतत समोर उभा राहत होता. अशा परिस्थितीत लेखकाचे कुटुंब एका गावातून दुसऱ्या गावात स्थलांतर करत राहते.

या कादंबरीतील ‘खिल्लारी’ गाय हा प्रसंग विशेष उल्लेखनीय आहे. दुष्काळाच्या काळात ही गाय कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचे साधन बनते. तिच्या दुधाच्या माध्यमातून घरातील माणसांना अन्न मिळते. त्यामुळे ती केवळ जनावर राहत नाही, तर कुटुंबातील एका सदस्याप्रमाणे तिच्याशी भावनिक नाते निर्माण होते. वडील गायीचे दूध काढताना वासराचा हक्क अबाधित ठेवतात, ही बाब त्यांच्या संवेदनशील आणि माणुसकीपूर्ण स्वभावाचे दर्शन घडवते.

लेखकाच्या आईचे म्हणजेच ‘बाई’चे व्यक्तिमत्त्वही कादंबरीत ठळकपणे उभे राहते. तिचा स्वभाव कडक असला तरी कुटुंबाच्या हितासाठी ती सतत झगडत असते. पतीच्या कष्टांना साथ देत ती संसाराचा भार उचलते. लेखकाच्या जन्माच्या वेळीही दुष्काळ आणि गरिबीची परिस्थिती होती. आईने अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत कुटुंब सांभाळले. तिच्या कष्टांमुळे आणि धाडसामुळे कुटुंबाला अनेक संकटांमधून मार्ग काढता आला.

कादंबरीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सालगडी जीवनाचे वास्तव चित्रण. वडील एका ठिकाणी स्थिर न राहता कामाच्या शोधात गावोगावी फिरतात. त्यामुळे मुलांचे शिक्षणही खंडित होते. एका गावातील काम संपले की दुसऱ्या गावाचा रस्ता धरावा लागतो. बालपणाचा आनंद अनुभवण्याऐवजी लेखकाला भटकंती, भूक, तहान आणि अस्थिर जीवनाचा सामना करावा लागतो. लेखकाने स्वतःचे बालपण ‘फरपटत गेले’ असे सांगितल्याने त्या जीवनाची वेदना अधिक तीव्रतेने जाणवते.

बुर्केगावपासून राहूपर्यंतचा प्रवास हा कादंबरीतील अत्यंत हृदयस्पर्शी भाग आहे. उन्हात अनवाणी चालणारे कुटुंब, डोक्यावर सामान, सोबत गुरेढोरे आणि पोटात भूक—या चित्रातून ग्रामीण गरिबीचे वास्तव वाचकांसमोर येते. लेखकाच्या बालमनाला मात्र एका छोट्याशा खेळण्यातील ट्रकमुळे जगण्याची उमेद मिळते. हा छोटा प्रसंग लेखकाच्या व्यक्तिमत्त्वातील आशावाद आणि संकटातही आनंद शोधण्याची वृत्ती दाखवतो.

कादंबरीत कुटुंबातील प्रेम आणि एकोपा अतिशय सुंदर पद्धतीने व्यक्त झाला आहे. गरिबी असूनही भावंडांमधील आपुलकी कमी झालेली नाही. मोठी बहीण सासरी जाताना भावंडांना होणारे दुःख, एकत्र राहण्याच्या आठवणी, खेळ आणि बालपणीचे निरागस प्रसंग यामुळे कादंबरीतील संघर्षमय वातावरणात भावनिक ऊब निर्माण होते.

शिक्षण हा ‘हेलपाटा’चा आणखी एक महत्त्वाचा विषय आहे. सुरुवातीला लेखकाला शाळेची भीती वाटते. कुटुंबातील कोणीही शाळेत गेलेले नसल्यामुळे शिक्षणाची जाणीव निर्माण झालेली नसते. परंतु परिस्थिती बदलत जाते आणि लेखकाच्या मनात शिक्षणाविषयीची ओढ निर्माण होते. पुढे शिक्षण घेण्यासाठी आर्थिक अडचणी, प्रवेशाची समस्या आणि नोकरीच्या संधींची अनिश्चितता यांचा सामना करावा लागतो. तरीही तो प्रयत्न सोडत नाही. कृषी शिक्षण घेण्याचा विचार आणि त्यासाठी केलेली धडपड त्याच्या जिद्दीचे दर्शन घडवते.

जमीन मिळवण्याचा प्रसंग कादंबरीच्या आशयाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आयुष्यभर सालगडी म्हणून काम केल्यानंतर स्वतःची जमीन असावी, आपल्या मुलांनीही वणवण भटकू नये, ही आईची इच्छा आहे. तिच्या धैर्यामुळे वडिलांना जमीन घेण्याची प्रेरणा मिळते. पशुधन विकून आणि उसनवारी करून जमीन खरेदी करण्याचा प्रयत्न केला जातो. या प्रसंगातून ग्रामीण कुटुंबासाठी जमीन म्हणजे केवळ मालमत्ता नसून स्वाभिमान, स्थैर्य आणि पुढील पिढीच्या भवितव्याचे प्रतीक आहे, हे जाणवते.

मात्र जमीन मिळाल्यानंतरही संघर्ष संपत नाही. पाऊस दगा देतो आणि पुन्हा दुष्काळाचे संकट उभे राहते. पेरणी होत नाही, विहिरींचे पाणी कमी होते, चारा संपतो आणि जनावरे उपासमारीला बळी पडतात. अशा परिस्थितीचे वर्णन करताना लेखकाने ग्रामीण जीवनातील असुरक्षितता प्रभावीपणे मांडली आहे.

कादंबरीत शोषणाचेही वास्तव चित्रण आहे. परगावी कामासाठी गेलेल्या कुटुंबाकडून दोन महिने काम करून घेतले जाते; मात्र मजुरीचे पैसे दिले जात नाहीत. परगावात असल्यामुळे त्यांना न्यायासाठी प्रभावीपणे लढताही येत नाही. त्यामुळे कष्टकरी माणूस केवळ गरिबीनेच नव्हे तर आर्थिक शोषणानेही त्रस्त असतो, हे स्पष्ट होते.

‘हेलपाटा’चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामीण बोलीभाषेचा प्रभावी वापर. ‘बाई’, ‘भाऊ’, ‘बिऱ्हाड’, ‘सालगडी’, ‘गुऱ्हाळ’, ‘रतीब’, ‘कोपी’ यांसारखे शब्द कथानकाला अस्सल ग्रामीण रंग देतात. संवादांमध्ये ग्रामीण लहेजा जाणवतो. त्यामुळे पात्रे कृत्रिम वाटत नाहीत; उलट ती आपल्या आजूबाजूच्या जीवनातील माणसे असल्याचा अनुभव येतो. भाषेतील साधेपणा आणि अनुभवातील प्रामाणिकपणा हे कादंबरीचे बलस्थान आहे.

लेखकाची कथनशैली आत्मकथनात्मक आहे. ‘मी’ या निवेदकाच्या माध्यमातून बालपणापासून पुढील आयुष्यापर्यंतचा प्रवास उलगडतो. त्यामुळे वाचक लेखकाच्या अनुभवांशी भावनिकरीत्या जोडला जातो. प्रसंगांचे वर्णन करताना लेखक कधी विनोदी, कधी हळवा तर कधी अत्यंत वेदनादायी सूर वापरतो. हात मोडण्याचा प्रसंग, अनवाणी प्रवास, दुष्काळ, गायीशी असलेले नाते, कुटुंबाची भटकंती आणि शिक्षणासाठीची धडपड यामुळे कथनाला विविध भावछटा प्राप्त होतात.

एकंदरीत, ‘हेलपाटा’ ही संघर्षातून उभ्या राहणाऱ्या माणसाची कहाणी आहे. या कादंबरीत दुःख आहे, गरिबी आहे, दुष्काळ आहे, स्थलांतर आहे; पण त्याचबरोबर प्रेम, माणुसकी, जिद्द, स्वाभिमान, कष्ट आणि शिक्षणाची आसही आहे. लेखकाने स्वतःच्या कुटुंबाची कहाणी सांगताना ग्रामीण समाजजीवनातील अनेक प्रश्नांना साहित्यिक रूप दिले आहे.

‘हेलपाटा’चे सर्वांत मोठे यश म्हणजे ती वाचकाला केवळ कथा सांगत नाही, तर कष्टकरी माणसाच्या जीवनाकडे सहानुभूतीने पाहण्याची दृष्टी देते. वडिलांचा त्याग, आईचे धैर्य, भावंडांचे प्रेम, पशुधनाविषयीची आत्मीयता, जमिनीची ओढ आणि शिक्षणासाठीची जिद्द या सर्व गोष्टी मनावर ठसा उमटवतात. कादंबरीतील अनुभव हे एका व्यक्तीचे असले तरी त्यामागे असंख्य ग्रामीण कुटुंबांचे सामूहिक वास्तव जाणवते.

आपलाच हेलपाटा वाचक

श्री. ज्ञानेश्वर शेषराव बेले

( बी.ए, बी.एड,एम.ए मराठी)

सह शिक्षिक

शिवाजी माध्यमिक विद्यालय, हिंगोली

     भ्रमणध्वनी : 9923756350

लेखक: तानाजी धरणे

संपर्क:9975370912

          7498663656