भारतीय घटनेचे शिल्पकार आणि थोर विचारवंत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला केवळ साक्षरता मानले नाही, तर त्याला 'मानवाच्या सर्वांगीण प्रगतीचा पाया' मानले. त्यांच्या मते, शिक्षण हे समाज परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे.सामाजीक समस्या आणि वैचारिक गोंधळ दुर करन्याचे सामर्थ्य असते ते शिक्षणातच म्हणुनच डाँ बाबासाहेब आंबेडकर हे आजन्म विदयार्थी होते व शिक्षणाचा वसा त्यांनी जपलेला होता. शिक्षणाचा अखंड ध्यास घेतलेल्या या महापुरुषाविषयी ....
प्राथमिक शिक्षण: राष्ट्राचा पाया
डॉ. बाबासाहेबांचा आग्रह होता की, प्राथमिक शिक्षण हे मोफत आणि सक्तीचे असावे. राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी समाजातील प्रत्येक स्तरातील मुलाला दर्जेदार प्राथमिक शिक्षण मिळणे ही राज्य सरकारची जबाबदारी आहे. प्राथमिक शिक्षणाशिवाय लोकशाही कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही, अशी त्यांची ठाम धारणा होती.
शिक्षणाचे त्रिसूत्री: 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा'
बाबासाहेबांनी दिलेला हा मंत्र शिक्षणाच्या खऱ्या अर्थावर प्रकाश टाकतो:
शिका: केवळ पदव्या मिळवणे म्हणजे शिक्षण नव्हे, तर बुद्धी आणि प्रज्ञा यांचा विकास करणे म्हणजे शिक्षण.
संघटित व्हा: सुशिक्षित समाजाने आपल्या हक्कांची जाणीव ठेवून एकत्र येणे आवश्यक आहे.
संघर्ष करा: अन्यायाविरुद्ध आणि अज्ञानाविरुद्ध लढण्याचे बळ शिक्षण देते.
चारित्र्य आणि शील (विद्या व विनय)
केवळ ज्ञान मिळवून चालत नाही, तर त्या ज्ञानासोबत शील (चारित्र्य) असणे अनिवार्य आहे. "शीलाशिवाय शिक्षणाची किंमत शून्य आहे," असे ते आवर्जून सांगत. त्यांनी विद्या, प्रज्ञा, करुणा, शील आणि मैत्री या पंचतत्त्वांना विद्यार्थ्यांच्या जीवनात सर्वोच्च स्थान दिले होते.
उच्च शिक्षण आणि संस्थात्मक कार्य
विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत यासाठी त्यांनी 'पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना करून मुंबईत 'सिद्धार्थ महाविद्यालय' आणि औरंगाबादमध्ये 'मिलिंद महाविद्यालय' सुरू केले. केवळ नोकरी मिळवण्यासाठी नव्हे, तर समाजाचे प्रबोधन करण्यासाठी उच्च शिक्षण गरजेचे आहे, असे त्यांचे मत होते.
स्वावलंबन आणि अखंड ध्यास
बाबासाहेब स्वतःला आयुष्यभर 'विद्यार्थी' मानत असत. दिवसातील १८-१८ तास अभ्यास करून त्यांनी जगासमोर आदर्श ठेवला. "वेळ आली तर उपाशी राहा, पण आपल्या मुलाबाळांना शिकवा," हा त्यांचा संदेश आजही प्रत्येक पालकासाठी प्रेरणादायी आहे.
आजच्या बदलत्या काळात, डॉ. बाबासाहेबांचे शैक्षणिक विचार अधिकच प्रस्तुत ठरतात. त्यांच्या मते, शिक्षण हे विद्यार्थ्याला निभर्य, स्वावलंबी आणि स्वाभिमानी बनवणारे असावे. नवीन शैक्षणिक धोरण आणि अभ्यासक्रम तयार करताना, बाबासाहेबांच्या या 'विद्यार्थी-केंद्रित' आणि 'मूल्य-आधारित' विचारांची जोड देणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
"शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे आणि जो ते प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." — डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
संपादक धनराज भारती नांदेड़
ग्लोबल मराठवाड़ा
COMMENTS